Historia

Historia   Zakładu

 

Katedra Patologii Ogólnej została utworzona w 1821 roku i jest prawdopodobnie najstarszą strukturą II Wydziału Lekarskiego. Celem było nauczanie przyszłych lekarzy ogólnej wiedzy o chorobach (przyczynach chorób, a także logiczne, racjonalne i przyczynowo-skutkowe wyjaśnianie mechanizmów prowadzących od przyczyn chorób do ich objawów oraz do ich powikłań). Tak rozumiana patologia ogólna miała być swego rodzaju gramatyką nauk medycznych - kanonem rozumowania, które miało służyć adeptom sztuki medycznej w diagnostyce różnicowej chorób oraz w pracy naukowej. Kierownikiem Katedry w 1821 roku został prof. Dziarkowski, a po nim prof. Szczucki, który prowadził zajęcia po łacinie. Wkrótce po utworzeniu Katedry jako instytucji dydaktycznej zaczęto tworzyć zaplecze placówki do działalności naukowo-badawczej (Zakład Patologii Doświadczalnej). Sam prof. Dziarkowski brał wcześniej aktywny udział w zakładaniu Uniwersytetu Warszawskiego, a jego następca, prowadząc wykłady, czynił wyraźne rozróżnienie między patogenami zakaźnymi a niezakaźnymi, pomimo iż wówczas nie stwierdzono jeszcze naocznie istnienia drobnoustrojów chorobotwórczych.

 

W 1831 roku, po upadku powstania listopadowego, władze carskie w ramach represji zawiesiły działalność uczelni, a w tym również i Zakładu Patologii. Część studentów wówczas zrezygnowała ze studiów, a część kontynuowała naukę za granicą (głównie na uniwersytetach zachodnioeuropejskich).

 

Nauczanie medycyny w Warszawie zaczęło się odradzać w 1861 roku, co było efektem wysiłków tzw. Rady Lekarskiej i negocjacji jej członków z władzami rosyjskimi. Wkrótce wybuch powstania styczniowego, a następnie upadek tego powstania zniweczyły te wysiłki.

 

Po powstaniu styczniowym władze rosyjskie zmieniły politykę wobec Polaków. Królestwo Polskie, poprzednio obdarzone pewną autonomią, miało być teraz wynarodowione i włączone integralnie do Imperium Rosyjskiego. Jako efekt tej zmiany odtworzono w Warszawie uniwersytet, gdyż w pełni zdawano sobie sprawę z zapotrzebowania na ludzi wykształconych, ale językiem wykładowym był język rosyjski, a absolwenci mieli w założeniu wspierać rosyjskie, nie polskie, osiągnięcia naukowo-badawcze.

 

 Wraz z uniwersytetem otwarto także ponownie Katedrę i Zakład Patologii Ogólnej i Doświadczalnej, ale kierownikami aż do wybuchu pierwszej wojny światowej byli prawie wyłącznie uczeni rosyjscy. W latach 1864-1887 kierownikiem był prof. Henryk Łuczkiewicz, który skupiał się głównie na działalności dydaktycznej, swoje badania naukowe koncentrując bardziej na niwie medycyny praktycznej. Jego następcą został Siergiej Michajłowicz Łukianow - autor wartościowych prac na temat roli glikogenu w wątrobie, a także patologii naczyń krwionośnych i macierzy międzykomórkowej. W 1895 roku kierownikiem Zakładu został Mikołaj Grigoriewicz Uszyński - badacz maczugowców błonicy, wpływu czynników fizycznych na tkanki oraz procesów nowotworzenia. W 1910 roku kierownikiem Zakładu został prof. Gawrił Pietrowicz Sacharow, który prowadził badania z dziedziny immunologii i immunopatologii, a także badania nad antagonistycznym wpływem czynności różnych gruczołów wydzielania wewnętrznego na określone zjawiska.

 

Po kilkuletniej przerwie w działalności uniwersytetu, wymuszonej wybuchem pierwszej wojny światowej, w 1918 roku, na fali entuzjazmu spowodowanego odzyskaniem niepodległości, a także w ramach scalania i odbudowy państwa polskiego, powstał odrodzony Uniwersytet Warszawski, a wraz z nim odtworzono Katedrę i Zakład Patologii. Kierownikiem Katedry początkowo został prof. Adam Wrzosek - historyk medycyny i filozof, a później prof. Franciszek Venulet. Ten ostatni był wybitnym badaczem, a jego badania z zakresu endokrynologii eksperymentalnej należały do pionierskich w tamtych czasach. Pozostał on kierownikiem aż do wybuchu drugiej wojny światowej, a po wojnie został przeniesiony na Uniwersytet Łódzki. Przeniesienie to miało być „karą" za to, że jego córka podczas wojny zakochała się w Niemcu.

 

Po przeniesieniu prof. Venuleta na Uniwersytet Łódzki, kierownikiem został prof. Julian Walawski - także wybitny badacz i do 1939 roku docent w tym Zakładzie. Jako uczeń prof. Venuleta i spadkobierca zacnej tradycji naukowej, prof. Walawski przeprowadził w latach 50. i 60. wiele doniosłych projektów badawczych w dziedzinie endokrynologii doświadczalnej, a dydaktyka już od wczesnych lat 20. stała w Katedrze Patologii Ogólnej i Doświadczalnej na wysokim poziomie.

 

Do największych osiągnięć prof. Walawskiego należy zaliczyć wykrycie endogennej substancji hamującej wydzielanie soku żołądkowego, którą nazwał enterogastronem, oraz udział w pionierskich badaniach działania kinin.

 

W latach 60. XX wieku, na wzór już istniejącej nazwy „anatomia patologiczna" zaczęto posługiwać się pojęciem „fizjologii patologicznej", później nazwanej patofizjologią. Tym właśnie zajmowano się w Katedrze Patologii Ogólnej      i Doświadczalnej w ramach działalności dydaktycznej - nauczaniem patofizjologii, czyli molekularnych podstaw procesów zachodzących w organizmie w trakcie różnych chorób i ich powikłań, a także sposobów, w jakie procesy te prowadzą do podmiotowych i przedmiotowych objawów chorób. Ten kierunek nauczania ujmuje zagadnienie w sposób znacząco inny niż patomorfologia, która opisuje jedynie to, co widać w martwym organizmie.

 

Patofizjologia, która wyrabia u studentów sztukę myślenia przyczynowego, tak przydatną w dla różnicowej objawów chorobowych, stała się w istocie gramatyką nauk medycznych, gdyż bez jej znajomości nie sposób dziś prowadzić kompetentnej praktyki lekarskiej w żadnej z istniejących specjalności.

 

Po przejściu prof. Walawskiego na emeryturę w 1968 roku, kierownikiem został jego dotychczasowy zastępca, prof. Zbigniew Kaleta. Przeprowadził on wiele interesujących badań nad patofizjologią miażdżycy i innych procesów zwykle związanych ze starzeniem się; prowadził też badania w dziedzinie zmian funkcjonowania ludzkiego organizmu w warunkach ekstremalnych (np. na orbicie okołoziemskiej). Wielką zasługą Zakładu w tamtych czasach było opracowanie gruntownego kursu immunologii oraz prowadzenie dla studentów wykładów z immunologii aż do czasu, gdy dziedzina ta została wprowadzona jako odrębny przedmiot nauczania. Zakład wprowadził też w połowie lat 70-tych, jako jeden z pierwszych, testową formę egzaminu. Po decyzji Władz Uczelni o utworzeniu II Wydziału Lekarskiego, która zapadła w roku 1975, Katedra i Zakład Patologii Ogólnej i Doświadczalnej znalazła się w jego strukturach  jako Jednostka Międzywydziałowa, prowadząca zajęcia dydaktyczne dla studentów medycyny obu wydziałów.

 

Na początku lat 90. kierownictwo Katedry objął  prof. Sławomir Maśliński, który zajmował się badaniami nad etiologią   i patomechanizmami odczynów zapalnych, ze szczególnym uwzględnieniem roli histaminy. Zakład, zgodnie z obowiązującym wtedy statutem Uczelni, włączony został do II Wydziału Lekarskiego. Podejmując się oceny administracyjnego aspektu pełnionej przez prof. Maślińskiego funkcji, należy zauważyć, że nie miał on łatwego zadania, bowiem w ramach przekształceń administracyjnych lat 90. próbowano połączyć z powrotem Akademię Medyczną i Uniwersytet Warszawski (uczelnie te zostały uprzednio rozdzielone w latach 50. - tzn. dwa wydziały Uniwersytetu Warszawskiego - lekarski i farmaceutyczny - wydzielono z Uniwersytetu, tworząc odrębną uczelnię -Akademię Medyczną). Między władzami obydwu uczelni nie doszło jednak do porozumienia. W rezultacie lokal, w którym Zakład Patologii mieścił się od początku swego istnienia, wraz z całym gmachem- dawną  siedzibą Wydziału Nauk Medycznych Uniwersytetu Warszawskiego – został zwrócony tej Uczelni. Zaistniała więc konieczność przeniesienia siedziby Zakładu, tym bardziej, że w  międzyczasie utworzono wiele nowych kierunków studiów (dietetyka, fizjoterapia i elektroradiologia), co znacznie poszerzyło działalność dydaktyczną Katedry.

 

Działalność dydaktyczna i naukowa jednostki

 

W latach 2005 - 2014 zajęcia ze studentami prowadzone były na prawie wszystkich wydziałach uczelni i rocznie przez Zakład  przewijało się ponad 1200 studentów.

 

Badania naukowe prowadzone były w ramach prac statutowych, prac własnych i grantów Ministerstwa Nauki. Bardzo aktywna była kierowana przez doc. Dariusza Szukiewicza Pracownia Badań nad Łożyskiem.

 

Szereg badań było wykonywanych wspólnie ze studentami Koła Naukowego.

 

Z inicjatywy i przy współudziale pracowników Zakładu powstał pierwszy w Polsce zbiorowy podręcznik z patofizjologii pod redakcją prof. Sławomira Maślińskiego i Jana Ryżewskiego oraz opublikowano szereg skryptów dla studentów.

 

Wychowankami Katedry i Zakładu Patologii Ogólnej i Doświadczalnej byli m.in. późniejsi profesorowie -Jan Ryżewski, Alicja Ryżewska, Czesław Maśliński, Zbigniew Kaleta, Światosław Ziemlański, Lech Markiewicz, Tadeusz Wróblewski, Andrzej Środka, Danuta Maślińska i Sławomir Maśliński, a także kilkudziesięciu doktorów habilitowanych i doktorów nauk medycznych

 

Rozwój jednostki po zmianie siedziby

 

Mniej więcej od początku XXI wieku stało się oczywiste, że dalszy rozwój bazy badawczej Katedry i Zakładu Patologii Ogólnej i Doświadczalnej w znaczny sposób ogranicza jego lokalizacja w historycznym - objętym nadzorem konserwatora zabytków - budynku, dawnej siedzibie Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Dostosowanie poszczególnych pomieszczeń do wymogów technicznych stawianych nowoczesnym laboratoriom, niezbędnych dla właściwego działania precyzyjnej aparatury, okazało się trudne lub wręcz niemożliwe.

 

W 2011 roku kierownikiem Zakładu został dr hab. n. med.  Dariusz Szukiewicz. W tym samym czasie zapadła decyzja sądu, nakazująca przekazanie dotychczasowej siedziby Zakładu Uniwersytetowi Warszawskiemu i wymuszająca przeprowadzkę Zakładu, co paradoksalnie stworzyło interesujące i optymistyczne perspektywy dalszego rozwoju jednostki. Została ona bowiem włączona do finansowanego z funduszy Unii Europejskiej projektu Centrum Badań Przedklinicznych i Technologii (CePT), w ramach którego w 2013 roku powstała nowa siedziba Zakładu w obrębie Kampusu Banacha. Projekt tej siedziby, współtworzony przez pracowników Zakładu, gwarantował bardzo wysoki poziom infrastruktury i bazy laboratoryjnej, spełniający aktualne standardy światowe. Powierzchnia użytkowa Zakładu zwiększyła się zauważalnie, a ponadto na terenie CePT-u planuje się wyodrębnienie i oddanie do użytku następujących pracowni: histologiczno-immunologicznej ze stanowiskiem do komputerowej analizy obrazu i mikroskopii konfokalnej, biologii molekularnej, badań in vitro, badania przepływów naczyniowych, badania potencjałów czynnościowych i elektropatofizjologii. Główne kierunki badań mają obejmować częściowo już realizowane tematy z zakresu kardiologii doświadczalnej, placentologii, endokrynologii doświadczalnej oraz neuropatofizjologii (m.in. badań nad chorobą Alzheimera).

 

Stworzenie nowych, jakościowo nieporównywalnie lepszych, warunków do pracy naukowo-badawczej ma umożliwić skuteczniejsze działania ukierunkowane na pozyskiwanie grantów (głównie z Unii Europejskiej) oraz na szeroką współpracę międzynarodową i zwiększenie liczby publikacji w czasopismach o wysokim współczynniku oddziaływania (Impact Factor), a także współdziałanie z przemysłem farmaceutycznym i przemysłowe wdrażanie zrealizowanych projektów oraz uzyskiwanie certyfikatów ISO przez poszczególne pracownie. Działalność dydaktyczna dla studentów po reformie toku studiów z 2013 roku została rozszerzona także o nauczanie fizjologii dla studentów II Wydziału Lekarskiego (w ramach nowo utworzonego przedmiotu o nazwie „Fizjologia z patofizjologią”). Dla studentów innych kierunków, takich jak dietetyka, analityka medyczna i fizjoterapia, kontynuowane jest nauczanie patofizjologii.

 

Obecnie laboratoria badawcze Zakładu mieszczą się na terenie CePT-u, natomiast pozostała część, odpowiadająca m.in. za dydaktykę i sprawy administracyjne, zlokalizowana jest skromnym pod względem powierzchni, ale świeżo wyremontowanej i zaadoptowanej części pawilonu na terenie kampusu, przy ul. Pawińskiego 3C. Do połowy 2014 roku udało się kompletnie przenieść siedzibę Zakładu i stworzyć warunki do kontynuacji, a nawet poszerzenia jego projektów badawczych, których realizację mają zapewnić granty z Centrum Badań Naukowych.